معين كه منتهى دور اوست در سير هر روزه يا هر ماهه يا هر ساله يا وقت انقطاع سير او كه روز قيامت است أَلا هُوَ الْعَزِيزُ بدانيد كه خداى غالب است بر همه چيزها و جميع مكونات مغلوب اويند الْغَفَّارُ آمرزنده كه با وجود شرك و معصيت سلب نعمة نمىنمايد از بنى آدم و بعقوبت تعجيل نمىنمايد . خَلَقَكُمْ آفريد شما را اى فرزندان آدم مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ از تنى تنها كه آدم است ثُمَّ جَعَلَ مِنْها پس آفريد از آن نفس يعنى از پهلوى چپ او يا از فضله او زَوْجَها زن او را يعنى حوا چون ايجاد ابدان و افاضه روح در او اعظم نعم است از اين جهت اول بيان آن نمود بعد از آن شروع در نعم ديگر كرده فرموده وَ أَنْزَلَ و فرو فرستاد آب كه سبب نباتات است تا ماكول حيوانات باشد بعد از آن آفريد از فضل خود لَكُمْ براى شما مِنَ الْأَنْعامِ از چهار پايان ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ هشت چيزى را كه زوج يكديگرند يعنى نر و ماده از شتر و گاو و ميشينه و بزينه و يا معنى آنست كه حق تعالى اين هشت حيوان را به زمين فرستاد بعد از آن در تفضيل خلق بنى آدم ميفرمايد كه يَخْلُقُكُمْ و مىآفريند شما را فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ در شكمهاى مادران شما خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ آفريدنى بعد از آفريدنى يعنى نطفه را علقه ميسازد و علقه را مضغه بعد از آن استخوان و بعد از آن گوشت بر او ميپوشاند پس تسويه آن مىكند فِي ظُلُماتٍ ثَلاثٍ در سه تاريكى كه آن ظلمت مشيمه و ظلمت رحم و بطن است ذلِكُمُ آنكه خلق اين اشيا كرد اللَّهُ رَبُّكُمْ خدائيست كه پروردگار و آفريدگار شماست لَهُ الْمُلْكُ مر او راست پادشاهى مطلق بر همه مخلوقات لا إِلهَ إِلَّا هُوَ نيست معبودى به حق مگر او فَأَنَّى تُصْرَفُونَ پس كجا گردانيده ميشويد از راه حق كه توحيد است و ميل بشرك ميكنيد با وجود اين دلايل روشن . إِنْ تَكْفُرُوا اگر كافر شويد اهل مكه يا كفران نعمت او كنيد فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ پس بدرستيكه خداى تعالى بينياز است عَنْكُمْ از ايمان يا از شكر گذارى شما مستغنيست پس كفر و كفران شما ضرر به او نميرساند بلكه ضرر او بشما راجع مىشود وَ لا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ و نمىپسندد مر بندگان خود را كفر و كفران را و امر به آن نمىنمايد چه آن منشاء ضرر عبادست و اين قبيح است و او سبحانه از قبح مبرى است وَ إِنْ تَشْكُرُوا و اگر سپاس دارى كنيد بر نعمة ايمان و غير آن يَرْضَهُ لَكُمْ به پسندد آن را از براى شما زيرا كه شكر گذارى سبب مزيد نعمة است وَ لا تَزِرُ و بر ندارد وازِرَةٌ نفسى كه بردارندهء